Halalan sa BARMM: International peace monitors, susubaybayan kung mapananatili ang awtonomiya sa pamamagitan ng halalan

MANILA — Nagsimula noong Lunes ang botohan sa Muslim-majority na katimugang bahagi ng Pilipinas sa ilalim ng pinaigting na seguridad matapos mapatay ang tatlong tao at masugatan ang 15 iba pa sa karahasang naganap bisperas ng makasaysayang halalan.

Itinuturing ang halalan bilang mahalagang pagsubok sa mga pagsisikap na makamit ang pangmatagalang kapayapaan at kaunlaran sa rehiyon na dating sinira ng separatistang tunggalian at ekstremismo, na sumidhi noong 2017 nang kubkubin ng mga militanteng konektado sa Islamic State ang Marawi City.

Isinailalim ng Commission on Elections (COMELEC) sa kontrol nito ang Cotabato City matapos ang karahasan noong Linggo, nang mauwi sa putukan ang isang pagtatalo sa isang presinto, ayon sa mga lokal na ulat.

Sinabi ng COMELEC na maayos na nagpapatuloy ang botohan sa buong Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM) at hindi nito inaasahan ang mas malawakang kaguluhan, dahil sa pinalawak na mga checkpoint at mabilis na pagdeploy ng mga puwersa ng pamahalaan.

Nagkaroon din ng maagang problema sa logistics matapos matuklasan ng mga election officer ang mga balotang may nakahandang shade sa isang munisipalidad sa Basilan, dahilan upang maantala ang botohan doon dahil kailangang muling mag-imprenta ng mga balota, ayon kay COMELEC spokesperson John Rex Laudiangco sa DZBB radio.

Halos 2.4 milyong botante ang nakarehistro para sa halalan, na itinuturing ng mga international partner at peace monitor bilang mahalagang pagsubok kung mapananatili ang awtonomiyang panrehiyon na ipinagkaloob sa ilalim ng kasunduang pangkapayapaan noong 2014 sa pagitan ng Maynila at mga Muslim separatist sa pamamagitan ng mga halal na institusyon.

Layunin ng pagkakaloob ng awtonomiya na wakasan ang tunggaliang kumitil sa mahigit 120,000 buhay, nagpalikas sa tinatayang 2 milyon katao, at tumulong sa mga extremist group na magkaroon ng puwesto sa rehiyon.

"Ang halalan ay isang mahalagang yugto sa patuloy na paglalakbay ng BARMM tungo sa pangmatagalang kapayapaan, demokratikong pamamahala at makabuluhang sariling pagpapasya (The election marks a milestone in the continuing journey of BARMM towards lasting peace, democratic governance and meaningful self-determination)," sinabi ni Pangulong Ferdinand Marcos Jr. sa isang video message kung saan hinikayat niya ang mga botante na makilahok sa tinawag din niyang mahalagang sandal para sa rehiyon at sa buong bansa.

Tinatapos ng halalan ang transisyong sinimulan ng kasunduan sa pagitan ng Maynila at Moro Islamic Liberation Front (MILF), ang pinakamalaking Muslim separatist group sa bansa, at ng sumunod na batas na nagkaloob ng mas malawak na kapangyarihang pampulitika at pang-ekonomiya sa Muslim-majority na katimugang bahagi ng bansa.

Niratipikahan ang batas sa isang plebisito noong 2019 kung saan mariing sinuportahan ng mga residente ang higit na sariling pamamahala, na nagbigay-daan sa paglikha ng BARMM at isang interim government na inatasang ihanda ang rehiyon para sa halalan.

Sakop ng Bangsamoro ang ilang bahagi ng Mindanao, ang ikalawang pinakamalaking isla ng Pilipinas, at isang hanay ng dose-dosenang maliliit na isla sa kanluran na dating iniuugnay sa pamimirata at pangbandidong aktibidad.

Ang BARMM ang tanging rehiyon sa bansa na pinamamahalaan sa ilalim ng parliamentary system, kung saan maghahalal ang mga botante ng 80-miyembrong parliament na binubuo ng 40 party representative, 32 district representative at walong sectoral representative. Ang lehislatura ang pipili sa chief minister.

Kabilang sa mga naglalaban para sa kapangyarihan sa halalan ang mga partidong pinamumunuan ng mga dating rebeldeng MILF, mga karibal na paksyon na nabuo mula sa kilusan matapos ang kasunduang pangkapayapaan, at mga tradisyonal na political clan.

Sa lalawigan ng Basilan, kabilang sa mga bumoto para sa higit na sariling pamamahala noong 2019 ang 70-anyos na si Jessica Abing at muli siyang boboto ngayong Lunes.

Naaalala pa rin niya ang takot na bumalot sa Lamitan noong 2001 nang salakayin ng mga militanteng Abu Sayyaf ang lungsod at mang-hostage.

Ngayon, itinuro niya ang bagong bukas na sangay ng fast-food chain na Jollibee bilang simbolo ng kumpiyansa sa isang lungsod na dating iniuugnay sa kidnapping at kawalan ng seguridad.

"Sana, manalo ang mga taong tunay na gusto ng mga botante (Hopefully, the people the voters truly want will win)," sabi ni Abing.