Maraming Wika, Iisang Demokratikong Pananagutan

Maaaring magsagawa ang isang bansa ng eleksyon, bumuo ng mga batas, at maghatid ng balita araw-araw, pero maaari pa ring mapag-iwanan sa sistema ang maraming mamamayan. Nagsisimula ang exclusion kapag ang impormasyon ay inihahatid sa wikang inaasahang maiintindihan ng mga tao, ngunit hindi nila lubusang maituturing na sarili nilang wika.

Isa ito sa mga pangunahing hamon sa Pilipinas. Kadalasang ipinapahayag ang ating pambansang buhay sa Filipino at Ingles, kahit na ang mga komunidad sa buong kapuluan ay nag-iisip, nakikipagtalakayan, at nagkukuwento gamit ang marami pang ibang wika. Tinatayang nasa 175 buhay na katutubong wika ang mayroon sa bansa, at dose-dosena sa mga ito ang nanganganib nang mawala. Malaki ang naitutulong ng mga wikang ito sa ating pagkakaisa, pero hindi dapat magdulot ang pagkakaugnay-ugnay ng pagkawala ng ating pagkakaiba.

Sa pamamagitan ng aking language audit sa Metro Manila, nakapagtala ako ng hindi bababa sa 217 lokal at internasyonal na wika. Ipinapakita ng bilang na ito ang pambihirang paggalaw ng mga tao sa kabisera. Ngunit inilalantad din nito ang isang kontradiksyon. Maaaring maging tahanan ang Metro Manila ng napakaraming wika, ngunit maaari rin itong mag-ambag sa unti-unting paghina ng mga katutubong wika sa Pilipinas habang pinipili ng mga pamilya ang Filipino o Ingles para sa edukasyon, trabaho at pagtanggap ng lipunan.

Bilang bahagi ng Karay-a ethnolinguistic group, alam kong ang pagkawala ng isang wika ay hindi lamang tungkol sa pagkawala ng mga salita. Ang isang wika ay nagdadala ng alaala, katatawanan, mga awitin, ritwal, kaalaman tungkol sa kalikasan at ugnayan ng isang komunidad sa lugar na kanilang pinagmulan. Kapag naitutulak ang isang wika palabas ng mga paaralan, institusyon at media, ipinahihiwatig nito sa mga tagapagsalita nito kung kaninong kaalaman ang itinuturing na mahalaga sa pampublikong buhay.

Maaaring hamunin ng pamamahayag ang ganitong uri ng hierarchy. Ang pagbabalita sa Cebuano, Hiligaynon, Waray, Bikol, Ilocano, Kapampangan, Kinaray-a at iba pang wika ay nagbibigay sa mga mamamayan ng higit pa sa mga headline na isinalin lamang. Binibigyan sila nito ng kakayahang maunawaan ang mga polisiya, kuwestiyunin ang mga opisyal, maghanda sa mga emergency at ilarawan nang mas tumpak ang kanilang sariling realidad. Walang gaanong saysay ang karapatan sa impormasyon kung kailangan munang malampasan ng mga tao ang language barrier bago nila ito magamit.

Ito ang paniniwalang naging dahilan kung bakit itinatag ko ang Paraluman News. Nais kong bumuo ng pamamahayag na itinuturing ang mga komunidad bilang mga kalahok, hindi lamang bilang mga audience na naghihintay ng impormasyon mula sa sentro. Nakaugat ang Paraluman News sa ideya na hindi kailangang isalin muna ng mga tao ang kanilang pagkatao sa wika ng kapangyarihang pampolitika at pang-ekonomiya bago ituring na karapat-dapat sa balita ang kanilang mga hinaing.

Ngunit hindi sapat ang paninindigan lamang para magtagumpay ang isang newsroom na nakatuon sa ganitong gawain. Nangangailangan ang independent journalism ng mga katuwang, pamantayan, sama-samang pagkatuto at pagkakaisa. Kaya mahalaga ang pagiging bahagi ng isang kolektibong grupo tulad ng World Association of News Publishers, o WAN-IFRA.

Kinakatawan ng WAN-IFRA ang kahalagahan ng pagkakaisa ng mga organisasyon ng pamamahayag sa pagtatanggol sa credible journalism, press freedom at karapatan ng publiko na malaman ang katotohanan. Para sa isang umuusbong o community-centered newsroom, ang pakikilahok sa mas malawak na professional network ay hindi tungkol sa prestihiyo. Ito ay pagkilala na ang mga hamong kinakaharap sa lokal na antas ay konektado sa mas malawak na laban kung mananatiling may kakayahan ang pamamahayag na kuwestiyunin ang kapangyarihan nang walang takot o panghihimasok.

Maaaring maging isang nakabukod na gawain ang accountability reporting. Ang mga mamamahayag na nagsisiyasat ng korapsyon, humahamon sa mga opisyal na naratibo o nag-uulat mula sa mga komunidad na hindi nabibigyan ng sapat na pansin ng national media ay maaaring humarap sa political pressure, kawalang-katiyakan sa pinansyal, pananakot at public attacks. Nagbibigay ng mas malakas na tinig sa mga newsroom ang isang kolektibong grupo. Nagbibigay-daan ito sa pagpapalitan ng kaalaman, pagtatanggol sa mga magkakatulad na prinsipyo at pagpapaalala sa mga nasa kapangyarihan na ang pag-atake sa isang independent newsroom ay nagpapahina sa demokratikong espasyong dapat ay para sa lahat.

Mahalaga rin ang collective responsibility sa loob mismo ng industriya. Hindi maaaring humingi ng accountability ang pamamahayag mula sa mga pamahalaan habang ayaw nitong suriin ang sarili nitong mga gawain. Kailangang itama ng mga news organization ang kanilang mga pagkakamali, isiwalat ang mga conflict of interest, protektahan ang editorial independence at pakinggan ang mga komunidad na kanilang pinaglilingkuran. Makatutulong ang mga professional network upang mapanatili ng mga newsroom ang mga obligasyong ito at matuto mula sa isa't isa.

Handa ang mga kabataang Pilipino na pamunuan ang susunod na yugto ng pamamahayag. Hindi sila dapat ituring lamang bilang social media users o mga future audience. Sila mismo ay namumuhay sa pagitan ng mga lokal na wika, Filipino, Ingles at mga digital na paraan ng pagpapahayag. Nauunawaan nila kung paano kumakalat ang impormasyon sa mga kuwentuhan sa barangay, messaging apps, videos, podcasts at community networks.

Kung mabibigyan ng training, resources at tunay na editorial responsibility, maaaring maging reporters, translators, editors at founders ang mga kabataang Pilipino. Maaari nilang itala at mapanatili ang kaalaman ng mga nakatatanda, gumawa ng public-interest reporting sa mga regional language at lumikha ng mga bagong paraan upang makilahok ang mga komunidad sa pambansang mga usapin. Hindi lamang nila dapat minana ang pamamahayag sa Pilipinas. Sila mismo ang maaaring humubog muli rito.

Ang kinabukasan ng ating media ay kailangang parehong lokal at konektado. Ginagawang mas inclusive ng local-language journalism ang demokrasya. Samantala, ginagawa namang mas matatag ang pamamahayag ng collective action sa pamamagitan ng mga organisasyong tulad ng WAN-IFRA.

Sa World News Day, dapat nating ipaglaban ang dalawang prinsipyong ito. Karapat-dapat ang bawat komunidad sa balitang maiintindihan nito, at karapat-dapat magkaroon ng mga katuwang ang bawat newsroom na naglilingkod sa publiko. Mas lumalakas ang demokrasya kapag mas maraming wika ang nakikilahok sa usapan at kapag alam ng mga nagsasabi ng katotohanan na hindi sila nag-iisa.

-Atty. Anna Mae Yu Lamentillo, na siyang nagsisilbing Chief Technology Officer ng Paraluman News  at founder ng Arkipelago Analytics, Build Initiative Foundation, at Night Owl AI.